เพอเพิลแซฟไฟร์ สีม่วง (Purple Sapphire)

แซฟไฟร์สีม่วง เป็นอัญมณีในกลุ่มคอรันดัมที่มีสีม่วงเป็นสีหลัก มีช่วงสีตั้งแต่ม่วงอมแดง (Reddish Purple) ถึงม่วงอมไวโอเลต (Violetish Purple) โดยมีระดับความมืด–สว่างและความอิ่มสีแตกต่างกัน

(หมายเหตุ: ข้อมูลด้านความหมายและความเชื่อเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม ไม่ใช่คุณสมบัติที่พิสูจน์ผลได้ทางวิทยาศาสตร์)

สีม่วงในเพอเพิลแซฟไฟร์เกิดขึ้นได้อย่างไร

• ธาตุให้สีในโครงสร้างผลึก (Trace Elements)

  สีสันของแร่คอรันดัม (Al₂O₃) สัมพันธ์กับการดูดกลืนแสงขององค์ประกอบให้สีภายในโครงสร้างผลึก โดยโครเมียม (Cr³⁺) ให้โทนสีชมพู–แดง ขณะที่คู่เหล็ก–ไทเทเนียม (Fe²⁺–Ti⁴⁺) ให้สีน้ำเงิน การมีองค์ประกอบให้สีทั้งสองกลุ่มร่วมกันอาจทำให้มองเห็นเป็นเฉดสีม่วงได้ นอกจากนี้ วานาเดียม (V³⁺) ก็อาจมีบทบาทในการเกิดสีม่วงเช่นกัน โดยองค์ประกอบที่ร่วมกำหนดสีและสัดส่วนของธาตุเหล่านี้อาจแตกต่างกันไปในพลอยแต่ละเม็ด - การแสดงสีตามทิศทางผลึก (Pleochroism)

  คอรันดัมสามารถแสดงเฉดสีแตกต่างกันได้เมื่อมองตามทิศทางผลึกที่ต่างกัน ความแตกต่างของสีที่ปรากฏขึ้นอยู่กับองค์ประกอบภายในและทิศทางการมองของพลอยแต่ละเม็ด ช่างเจียระไนจึงต้องอาศัยความเชี่ยวชาญในการพิจารณาและวางทิศทางของผลึก ร่วมกับการดูแถบสีและรูปทรงของก้อนพลอย เพื่อให้ชิ้นงานหลังเจียระไนแสดงสีสันออกมาได้สวยงามที่สุด

การพิจารณาเฉดสีและสภาพแสง

การประเมินสีและการกระจายแสงบนหน้าพลอย นอกจากชื่อสี ควรพิจารณาสีที่เห็นทั่วทั้งเม็ดเมื่อมองจากด้านหน้า ความสม่ำเสมอของสี และสัดส่วนการเจียระไนร่วมกัน พลอยสองเม็ดที่เรียกว่าสีม่วงจึงอาจมีรูปลักษณ์แตกต่างกันได้

อิทธิพลของแหล่งกำเนิดแสง (Lighting Environment) สีที่เห็นขึ้นอยู่กับสเปกตรัมของแสงที่ส่องพลอยร่วมกับการดูดกลืนแสงของตัวพลอย การดูภายใต้แสงมากกว่าหนึ่งชนิดจึงช่วยให้เห็นรูปลักษณ์ในสภาวะต่างกัน

คุณสมบัติของเพอเพิลแซฟไฟร์

แหล่งที่พบเพอเพิลแซฟไฟร์

แหล่งกำเนิดสำคัญที่มีรายงานการค้นพบเพอเพิลแซฟไฟร์ในระดับสากล ได้แก่:

• ประเทศศรีลังกา (เดิมเรียกว่า ซีลอน — Ceylon) แหล่งกำเนิดดั้งเดิมที่มีชื่อเสียงด้านแซฟไฟร์หลากหลายสี
• ประเทศมาดากัสการ์ โดยเฉพาะจากเมืองอิลากากา (Ilakaka) ซึ่งเป็นแหล่งผลิตแซฟไฟร์ขนาดใหญ่ที่สำคัญของโลก
• ประเทศเมียนมา โดยเฉพาะจากเมืองโมกก (Mogok) แหล่งอัญมณีโบราณที่มีชื่อเสียง
• ประเทศแทนซาเนีย โดยเฉพาะจากแหล่งซองเจีย (Songea) ซึ่งมีรายงานการพบวัตถุดิบแซฟไฟร์ในโทนสีม่วงอมน้ำตาล

ลักษณะภายในและมลทิน

ลักษณะภายในที่พบได้ในกลุ่มแซฟไฟร์ ได้แก่ ผลึกแร่ที่ฝังอยู่ภายใน (Mineral Crystals) เส้นเข็มหรือเส้นไหมละเอียด (Needles / Silk) รอยสมานของรอยแตก (Healed Fractures) และแนวการเติบโตของผลึก (Growth Zoning)

ลักษณะภายในเหล่านี้ช่วยให้นักอัญมณีศาสตร์ศึกษาประวัติการก่อตัวของพลอย และใช้เป็นข้อมูลประกอบการตรวจสอบเพื่อแยกแยะระหว่างพลอยธรรมชาติ พลอยสังเคราะห์ และพลอยที่ผ่านการปรับปรุงคุณภาพ โดยพิจารณาร่วมกับสมบัติทางอัญมณีศาสตร์และผลการตรวจอื่น ๆ

รูปทรง การเจียระไน และงานออกแบบ

• กระบวนการเจียระไน ก่อนเริ่มต้นกระบวนการ ช่างเจียระไนจะประเมินรูปร่างของก้อนพลอย แถบสี และทิศทางแกนของผลึกอย่างละเอียด เพื่อเลือกสัดส่วนที่ช่วยขับเน้นสีสันของพลอยออกมาได้ดีที่สุด พร้อมทั้งคำนึงถึงการรักษาน้ำหนักเนื้อพลอยให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม โดยขั้นตอนการทำงานหลัก ๆ ประกอบด้วย การโกลนขึ้นรูป (Preforming), การเจียระไนเหลี่ยม (Faceting) และการขัดเงา (Polishing)
• รูปทรงและการกระจายแสง แซฟไฟร์สามารถนำมาเจียระไนได้หลากหลายรูปทรงและรูปแบบ การเลือกรูปทรงจะขึ้นอยู่กับลักษณะทางกายภาพของก้อนพลอยดิบและผลลัพธ์ด้านความสวยงามที่ต้องการ ทั้งนี้ ควรพิจารณาความสมดุลของรูปทรงร่วมกับการกระจายตัวของสีที่ปรากฏเมื่อมองจากด้านหน้า เพื่อให้ได้ประกายและความงามที่สมบูรณ์ที่สุด

การปรับปรุงคุณภาพและความทนทาน

• การปรับปรุงด้วยความร้อน การเผา (Heat Treatment) เป็นวิธีที่ใช้ปรับสีและความใสของแซฟไฟร์ โดยผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับองค์ประกอบทางเคมีและสภาพของพลอยแต่ละเม็ด
• สถานะการผ่านความร้อน เพอเพิลแซฟไฟร์มีทั้งพลอยที่ผ่านการปรับปรุงด้วยความร้อน (Heated) และพลอยที่ไม่ผ่านการปรับปรุงด้วยความร้อน หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า “พลอยดิบ” (Unheated)

ความทนทานและการสวมใส่ เพอเพิลแซฟไฟร์มีความแข็งระดับ 9 ตามมาตราโมห์ (Mohs Scale) มีความเหนียวดีเยี่ยม และไม่มีแนวแตกเรียบ จึงเหมาะสำหรับการนำมาทำเครื่องประดับสวมใส่ประจำวันได้หลากหลายรูปแบบ

อย่างไรก็ตาม การให้ความสำคัญกับการปกป้องมุมแหลมและขอบบางของพลอยยังคงเป็นสิ่งจำเป็น เนื่องจากบริเวณดังกล่าวอาจเกิดรอยบิ่นได้ง่ายหากเผชิญกับแรงกระแทกโดยตรง