จากพลอยในเหมืองถึงพลอยหน้าร้าน — พลอยดิบ เผาเก่า เผา Be และเผาใหม่ LG คืออะไร?
เวลาเรามองทับทิมหรือแซฟไฟร์สีสวยอยู่ในตู้ หลายคนอาจนึกว่าขุดขึ้นมาก็สวยแบบนี้เลย แต่พลอยที่เพิ่งออกจากเหมืองยังเป็นก้อนธรรมชาติ รูปร่างไม่แน่นอน บางก้อนสีดีอยู่แล้ว บางก้อนสีหม่น มีฝ้า เส้นไหม หรือรอยแตก ช่างจึงต้องดูก่อนว่า ก้อนนี้ควรเจียระไนอย่างไร และจำเป็นต้องปรับปรุงคุณภาพหรือเปล่า
เรื่องต่อไปนี้พูดถึงทับทิมและแซฟไฟร์เป็นหลัก เพราะคำว่า “ดิบ”, “เผา Be” และ “LG” ที่เราได้ยินในร้านมักใช้กับพลอยกลุ่มนี้ พลอยชนิดอื่นมีวิธีปรับปรุงต่างกัน
1. จุดเริ่มต้นอยู่ที่พลอยก้อน
เมื่อได้พลอยจากเหมือง คนคัดพลอยจะดูสี ความใส ขนาด และตำแหน่งรอยแตก บางครั้งต้องขัดเปิดผิวเล็กน้อยให้มองเข้าไปในก้อนได้ แล้วจึงวางแนวเจียระไนว่าจะให้สีออกทางไหน และตัดอย่างไรให้เหลือเนื้อพลอยมากพอ
แม้เป็นพลอยจากเหมืองเดียวกัน แต่ละก้อนก็อาจไปคนละทาง ไม่มีสูตรว่า “สีนี้ต้องเผา” หรือ “มีรอยแตกต้องทำ LG” เสมอไป ความร้อนอาจช่วยให้บางเม็ดสวยขึ้น บางเม็ดแทบไม่เปลี่ยน และบางเม็ดอาจเสียหายได้ จึงต้องตัดสินใจเป็นรายก้อน
2. สีสวยอยู่แล้ว ก็เก็บไว้เป็นพลอยดิบ
ถ้าสีและความใสดีพอ ช่างอาจเลือกเจียระไนแล้วขายโดยไม่ใช้ความร้อน พลอยแบบนี้เรียกว่า พลอยดิบ หรือ ไม่ผ่านการเผา (unheated) คำว่า “ดิบ” ในที่นี้บอกเรื่องการปรับปรุงคุณภาพ ไม่ได้บอกว่าพลอยยังเป็นก้อนอยู่ ส่วน พลอยก้อน (rough) หมายถึงพลอยที่ยังไม่เจียระไน พลอยก้อนเองก็อาจเป็นก้อนที่เคยผ่านความร้อนมาแล้วได้
พลอยดิบไม่จำเป็นต้องใสไร้ตำหนิ และพลอยเผาก็ยังเป็นพลอยธรรมชาติได้เหมือนกัน “ธรรมชาติ” บอกว่าพลอยเกิดขึ้นตามธรรมชาติ ส่วน “ดิบ” หรือ “เผา” บอกว่าพลอยผ่านการปรับปรุงด้วยความร้อนหรือไม่ ถ้าสถานะไม่เผามีผลต่อการตัดสินใจซื้อ ควรดูผลตรวจจากห้องแล็บที่ระบุว่าไม่พบร่องรอยความร้อน แทนการดูด้วยตาเปล่าอย่างเดียว
3. สีหรือความใสยังไม่ลงตัว อาจเลือกเผา
พลอยบางก้อนมีสีที่น่าสนใจ แต่ยังหม่นหรือมีฝ้าจากสิ่งที่อยู่ในเนื้อพลอย ช่างอาจใช้ ความร้อน เพื่อปรับสีหรือทำให้ฝ้าบางอย่างลดลง บ้านเราเรียกการเผาแบบนี้กันบ่อยว่า เผาเก่า ผลลัพธ์ขึ้นกับเนื้อพลอยและสภาพการเผา ไม่ใช่ว่าเอาพลอยสีอ่อนเม็ดไหนเข้าเตาก็จะได้สีสวยเหมือนกัน
คำว่า “เผาเก่า” เป็นภาษาตลาด ไม่ใช่สูตรการเผาแบบเดียวกันทุกเตา บางเม็ดเผาด้วยความร้อนโดยไม่ใส่บอแรกซ์ แต่บางเม็ดใช้บอแรกซ์เป็นสารช่วยเผา (flux) โดยเฉพาะเม็ดที่มีรอยแตกซึ่งต้องการให้รอยสมาน การใช้บอแรกซ์อาจทิ้งสารตกค้างในรอยแตก จึงควรดูรายละเอียดในรายงานตรวจพลอยด้วย
การเผาบางกลุ่มใช้ความร้อนร่วมกับ เบริลเลียม (Be) ธาตุนี้แพร่เข้าไปในเนื้อพลอยและช่วยปรับสี พบได้ในแซฟไฟร์บางสี เช่น เหลืองและส้ม รวมถึงทับทิมบางเม็ด วิธีเผาที่เลือกขึ้นอยู่กับลักษณะของพลอยแต่ละก้อน สีเหลืองหรือสีส้มที่เห็นอย่างเดียวจึงบอกไม่ได้ว่าเม็ดนั้นผ่านการเผา Be หรือไม่
4. รอยแตกเปิดถึงผิวมาก อาจเลือกเติมแก้ว LG
บางก้อนมีสีสวย แต่มีรอยแตกเปิดถึงผิวจำนวนมาก พอเจียระไนแล้วรอยเหล่านี้เห็นชัด ผู้ผลิตบางรายจึงใช้ แก้วสูตรที่มีตะกั่วเป็นส่วนประกอบสูง (lead glass) หลอมให้ไหลเข้าไปในรอยแตก แก้วช่วยให้รอยมองเห็นน้อยลงและทำให้พลอยดูใสขึ้น บางสูตรมีสารให้สีผสมอยู่ รวมถึงแก้วที่มีสีแดงในทับทิมบางกรณี สีของแก้วจึงอาจมีผลต่อสีที่เรามองเห็นด้วย ในตลาดเรียกกันว่า LG หรือบางครั้งเรียกว่า เผาใหม่
ชื่อ “เผาใหม่” อาจทำให้เข้าใจว่าเป็นเพียงการใช้ความร้อนปรับสี แต่สิ่งสำคัญของ LG คือ มีแก้วตะกั่ว (lead glass) อยู่ในรอยแตก รอยแตกไม่ได้หายไป เพียงมองเห็นน้อยลง ผู้สวมใส่ควรระวังความร้อน สารเคมี และแจ้งช่างก่อนซ่อมตัวเรือน
แล้วจะรู้ได้อย่างไรว่าพลอยเม็ดไหนผ่านอะไรมา?
- สีและความใสดีอยู่แล้ว — อาจเจียระไนขายแบบดิบโดยไม่เผา
- สีหรือฝ้ามีโอกาสดีขึ้นด้วยความร้อน — อาจเลือกเผาทั่วไป หรือเผาร่วมกับ Be ตามลักษณะพลอย
- มีรอยแตกเปิดถึงผิวมาก — อาจเลือกเผาใหม่ LG
นี่เป็นภาพรวม ไม่ใช่ขั้นตอนที่พลอยทุกเม็ดต้องผ่านตามลำดับ และบางเม็ดอาจผ่านการปรับปรุงมากกว่าหนึ่งแบบ เมื่อเลือกซื้อ สิ่งสำคัญคือถามให้ชัดว่า เม็ดนี้ผ่านอะไรมาจริง ๆ แล้วค่อยเทียบความสวย ราคา และวิธีดูแลให้ตรงกับสิ่งที่เราต้องการครับ