ลวดลายหยกแกะสลักยอดนิยม และความหมายในคติจีน

ในวัฒนธรรมจีนมีสำนวนว่า "玉必有意，意必吉祥" (ยฺวี่ปี้โหย่วอี้ อี้ปี้จี๋เสียง) แปลได้ว่า หยกต้องมีความหมาย และความหมายนั้นต้องเป็นมงคล ช่างแกะหยกจึงไม่ได้เลือกลายเพราะความสวยอย่างเดียว ทุกลายตั้งใจบอกคำอวยพรบางอย่าง คนที่อ่านลายออก มองจี้หยกชิ้นเดียวก็รู้ว่าผู้ให้อยากอวยพรอะไร

ความหมายทั้งหมดในบทความนี้เป็น คติความเชื่อที่สืบทอดกันมาในวัฒนธรรมจีน ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ หลายลายมีคำอธิบายมากกว่าหนึ่งแบบ เราเลือกความหมายที่พบตรงกันในหลายแหล่งมาเล่า และบอกไว้เมื่อมีความเห็นต่าง

เรื่องคำอ่าน: คำอ่านที่เป็นตัวเอียงในวงเล็บคือสำเนียง จีนกลาง ส่วนชื่อที่คนไทยคุ้นหูหลายชื่อมาจาก สำเนียงแต้จิ๋ว เช่น กวนอู ไฉ่ซิงเอี๊ย ปี่เซียะ กิเลน ฮก ลก ซิ่ว จึงอาจออกเสียงไม่ตรงกับจีนกลาง เรียกได้ทั้งสองแบบ

หยกกับคนจีน ความผูกพันหลายพันปี

คนจีนใช้หยกมาตั้งแต่ยุคหินใหม่ กว่า 5,000 ปีก่อน หยกยุคแรกเป็นเครื่องมือพิธีกรรม ที่รู้จักกันมากคือ ปี้ (璧) แผ่นหยกกลมมีรูตรงกลาง ใช้บูชาฟ้า และ ฉง (琮) แท่งหยกทรงเหลี่ยมมีรูกลม ใช้บูชาดิน ต่อมาขงจื๊อเปรียบหยกกับคุณธรรมของสุภาพบุรุษ หยกจึงกลายเป็นเครื่องประดับที่บอกถึงคุณค่าของผู้สวม

หยกจีนโบราณส่วนใหญ่เป็น หยกเนฟไรต์ (Nephrite) ส่วน หยกเจไดต์ (Jadeite) จากพม่าเพิ่งเข้าไปเป็นที่นิยมในราชสำนักจีนช่วงราชวงศ์ชิง ราวศตวรรษที่ 18 คนจีนเรียกหยกเจไดต์ว่า เฝ่ยชุ่ย (翡翠) ซึ่งเดิมเป็นชื่อนกกระเต็นขนสีแดงและเขียว ปัจจุบันจี้หยกแกะสลักในตลาดส่วนใหญ่เป็นหยกเจไดต์ และใบรับรองหยกจากจีนก็ใช้คำว่า 翡翠 เป็นผลตรวจ

อ่านลายหยกอย่างไร: ภาษาภาพที่ใช้เสียงพ้อง

ลายหยกส่วนใหญ่สื่อความหมายด้วย การพ้องเสียง ชื่อสิ่งของในภาษาจีนออกเสียงเหมือนคำมงคลคำหนึ่ง คนจีนจึงอ่านภาพเป็นประโยคได้ เหมือนภาพปริศนาคำทาย

• ปลา (鱼 ยฺหวี) พ้องกับ เหลือ (余 ยฺหวี) จึงหมายถึงมีเหลือกินเหลือใช้
• ค้างคาว (蝠 ฝู) พ้องกับ โชคลาภ (福 ฝู)
• กวาง (鹿 ลู่) พ้องกับ ยศและรายได้ (禄 ลู่)
• ไก่ (鸡 จี) พ้องกับ มงคล (吉 จี๋)
• ผักกาดขาว (白菜 ไป๋ไช่) พ้องกับ ร้อยโชคลาภ (百财 ไป่ไฉ)

ความหมายอีกแบบมาจาก ลักษณะของสิ่งนั้นเอง เช่น ไผ่โตทีละข้อจึงหมายถึงก้าวหน้าทีละขั้น และแบบสุดท้ายมาจาก ตำนานและความเชื่อ เช่น ปี่เซียะที่กินได้แต่ไม่ขับถ่าย จึงหมายถึงเก็บทรัพย์

พระพุทธและพระโพธิสัตว์

กวนอิม (观音 กวนอิน) คือพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรในพุทธศาสนามหายาน ชาวจีนนับถือว่าเป็นผู้มีเมตตา คอยฟังเสียงร้องทุกข์ของสรรพสัตว์และช่วยให้พ้นภัย จี้หยกกวนอิมจึงสื่อถึงความเมตตา ความคุ้มครอง และความปลอดภัยในการเดินทาง ลายที่พบบ่อยมีทั้งกวนอิมยืนบนดอกบัว กวนอิมถือแจกันน้ำมนต์ และกวนอิมแบบเรียบที่ไม่แกะหน้า (无相观音 อู๋เซี่ยงกวนอิน) ซึ่งเหมาะกับเนื้อหยกที่สวยมากจนไม่อยากแกะทับ

พระยิ้ม หรือพระศรีอาริย์แบบจีน (弥勒佛 หมีเล่อฝอ / 佛公 ฝอกง) คือพระเมตไตรยในรูปพระอ้วนท้องใหญ่ยิ้มกว้าง คนจีนถือว่าท้องที่ใหญ่คือใจที่กว้างพอจะรับทุกเรื่องในโลก ส่วนรอยยิ้มคือความสุขที่ไม่หวั่นไหว จี้ลายนี้จึงอวยพรให้มีความสุข ใจกว้าง และปล่อยวางเรื่องเล็กน้อยได้ ถ้าแกะเป็นพระยิ้มหน้าเด็กแบบการ์ตูน เรียกว่า พระเด็ก (宝宝佛 เป่าเป่าฝอ) นิยมให้เด็ก หมายถึงความสดใสและสติปัญญา

ในวงการหยกมีคำพูดติดปากว่า "ชายใส่กวนอิม หญิงใส่พระ" (男戴观音女戴佛 หนานไต้กวนอิน หนวี่ไต้ฝอ) คำอธิบายหนึ่งคือ ผู้ชายสมัยก่อนต้องเดินทางค้าขายหรือไปสอบไกลบ้าน จึงขอความคุ้มครองและความใจเย็นจากกวนอิม ส่วนผู้หญิงใส่พระยิ้มเพื่อขอความสุขและความใจกว้าง บางคนอธิบายด้วยเสียงพ้อง ว่ากวนอิม (กวนอิน) คล้ายคำว่าตราประทับขุนนาง (官印 กวนอิ้น) ส่วนพระ (佛 ฝอ) คล้ายคำว่าโชคลาภ (福 ฝู) อย่างไรก็ดี ธรรมเนียมนี้เป็นความนิยมของชาวบ้าน ไม่มีบัญญัติในคัมภีร์ทางศาสนา ผู้ชายใส่พระหรือผู้หญิงใส่กวนอิมได้ตามความศรัทธา

พระอมิตาภพุทธะ (阿弥陀佛 อาหมีถัวฝอ) คือพระพุทธเจ้าแห่งแดนสุขาวดีในนิกายสุขาวดี ผู้ศรัทธาเชื่อว่าการระลึกถึงพระองค์ช่วยให้ใจสงบ จี้ลายนี้จึงนิยมในผู้สูงอายุและผู้ที่สวดมนต์เป็นประจำ

พระไภษัชยคุรุ (药师佛 เย่าซือฝอ) หรือพระพุทธเจ้าแห่งการแพทย์ มักแกะในท่าถือบาตรยา สื่อถึงการขอให้หายจากโรคภัยและมีสุขภาพแข็งแรง

พระกษิติครรภโพธิสัตว์ (地藏菩萨 ตี้จั้งผูซ่า) มักแกะเป็นพระภิกษุถือไม้เท้าและแก้วมณี ในคติจีนถือว่าทรงปฏิญาณช่วยสัตว์ในนรกให้พ้นทุกข์ จึงสื่อถึงความกตัญญูและการระลึกถึงบรรพบุรุษ

ตั๊กม้อ หรือพระโพธิธรรม (达摩 ต๋าหมอ) คือพระภิกษุจากอินเดียผู้ถือเป็นปฐมาจารย์ของนิกายเซนในจีน มักแกะเป็นรูปพระคิ้วหนาตาโต สื่อถึงความเพียร สมาธิ และความมุ่งมั่นไม่ย่อท้อ

พระอรหันต์ หรือโลฮั่น (罗汉 หลัวฮั่น) นิยมแกะเป็นชุด 18 องค์ หรือแยกเป็นองค์เดี่ยวในท่าทางต่าง ๆ สื่อถึงการคุ้มครองพระธรรมและการขจัดสิ่งไม่ดี

เทพเจ้าจีน

กวนอู (关公 กวนกง / 关羽 กวนอฺวี่) คือขุนพลในยุคสามก๊ก ผู้เป็นแบบอย่างของความซื่อสัตย์และคุณธรรม หลังเสียชีวิต คนจีนยกย่องเป็นเทพเจ้า ทั้งเทพแห่งสงครามผู้ปกป้อง และในหมู่พ่อค้าถือเป็น เทพเจ้าแห่งโชคลาภฝ่ายบู๊ (武财神 อู่ไฉเสิน) เพราะการค้าต้องอาศัยความซื่อสัตย์ต่อคู่ค้าแบบที่กวนอูเป็นแบบอย่าง จี้กวนอูจึงสื่อถึงความซื่อสัตย์ ความกล้าหาญ การคุ้มครองจากสิ่งไม่ดี และกิจการที่มั่นคง มักแกะเป็นรูปขุนพลหน้าแดงหนวดยาว ถือง้าวมังกรเขียว

ไฉ่ซิงเอี๊ย (财神 ไฉเสิน) คือเทพเจ้าแห่งโชคลาภ นิยมแกะเป็นขุนนางสวมหมวกถือก้อนเงินหรือแท่งทอง บางตำราแบ่งเป็นเทพโชคลาภฝ่ายบุ๋น (文财神 เหวินไฉเสิน) กับฝ่ายบู๊ (武财神 อู่ไฉเสิน) จี้ลายนี้สื่อถึงการค้าขายรุ่งเรืองและมีรายได้ไหลเข้ามา

ฮก ลก ซิ่ว (福禄寿 ฝูลู่โซ่ว) คือเทพสามองค์ที่มักอยู่ด้วยกัน - ฮก (福 ฝู) เทพแห่งโชคลาภและความสุข มักอุ้มเด็ก - ลก (禄 ลู่) เทพแห่งยศศักดิ์และรายได้ มักถือคทาหรูอี้ - ซิ่ว (寿 โซ่ว) เทพแห่งอายุยืน หน้าผากโหนกสูง ถือลูกท้อและไม้เท้า

ในงานหยกบางชิ้นไม่แกะเป็นรูปเทพ แต่ใช้สัญลักษณ์แทน เช่น ค้างคาวแทนฮก (福 ฝู) กวางแทนลก (禄 ลู่) และลูกท้อแทนซิ่ว (寿 โซ่ว)

เทพเจ้าแห่งอายุยืน หรือซิ่วแชกง (寿星公 โซ่วซิงกง) แกะเป็นชายชราหน้าผากสูงถือลูกท้อ นิยมให้ผู้สูงอายุเป็นของขวัญวันเกิด เพื่ออวยพรให้อายุยืนและแข็งแรง

จงขุย (钟馗 จงขุย) คือเทพผู้ปราบผี มักแกะเป็นชายหน้าดุ เคราดก ถือดาบ ตามตำนาน จงขุยเป็นบัณฑิตสอบได้ที่หนึ่งแต่ถูกตัดสิทธิ์เพราะหน้าตาน่าเกลียด จนเสียใจฆ่าตัวตาย ต่อมาจักรพรรดิแต่งตั้งให้เป็นเทพปราบภูตผี คนจีนจึงใช้ลายจงขุยขับไล่สิ่งชั่วร้ายและคุ้มครองบ้าน

เล่าไห่กับคางคกทอง (刘海戏金蟾 หลิวไห่ซี่จินฉาน) แกะเป็นเด็กหนุ่มผมม้าเล่นกับคางคกสามขา บางครั้งมีพวงเหรียญ ตามตำนาน เล่าไห่ใช้เหรียญทองล่อคางคกวิเศษที่คายเงินได้ ลายนี้จึงหมายถึงโชคลาภและเงินทองที่ไหลเข้ามา

โป๊ยเซียน หรือแปดเซียน (八仙 ปาเซียน) คือเซียนแปดองค์ในลัทธิเต๋า แต่ละองค์ถือของวิเศษประจำตัว เช่น พัด ดาบ น้ำเต้า ดอกบัว การแกะทั้งแปดองค์ร่วมกันมักใช้อวยพรวันเกิดและอายุยืน มีสำนวนว่า แปดเซียนข้ามทะเล ต่างแสดงฤทธิ์ของตน (八仙过海，各显神通 ปาเซียนกั้วไห่ เก้อเสี่ยนเสินทง)

กุมาร (童子 ถงจื่อ) แกะเป็นเด็กอ้วนน่ารักในท่าต่าง ๆ เช่น กุมารนำทรัพย์ (送财童子 ซ่งไฉถงจื่อ) และกุมารยิ้มร่า (欢喜童子 ฮวนสี่ถงจื่อ) สื่อถึงความสุข ความรื่นเริง และขอให้มีลูกหลาน

สัตว์ในตำนาน

มังกร (龙 หลง) เป็นสัตว์สูงสุดในคติจีน เคยเป็นสัญลักษณ์ของจักรพรรดิ สื่อถึงอำนาจ ความกล้าหาญ และความสำเร็จ คำว่ามังกร (หลง) ยังคล้ายกับคำว่ารุ่งเรือง (隆 หลง) มังกรที่ไม่มีเขาเรียกว่า ชือหลง (螭龙) เป็นลายเก่าแก่ที่นิยมแกะบนแผ่นหยกและหัวเข็มขัด ถ้าแกะเป็น แผ่นป้ายมังกร (龙牌 หลงไผ) นิยมให้ผู้บริหารหรือผู้ที่ต้องการความก้าวหน้าในตำแหน่ง

หงส์ (凤 เฟิ่ง) คือราชินีแห่งนก คู่กับมังกรมาตลอด หงส์เดี่ยวสื่อถึงความสง่างามและสิริมงคลของผู้หญิง ส่วน มังกรคู่หงส์ (龙凤呈祥 หลงเฟิ่งเฉิงเสียง) หมายถึงคู่ครองที่สมพงศ์ นิยมให้ในงานแต่งงาน

กิเลน (麒麟 ฉีหลิน) คือสัตว์มงคลที่มีเขา ลำตัวมีเกล็ด กีบเท้าคล้ายม้า ในตำนานกล่าวว่ากิเลนปรากฏเฉพาะในยุคที่บ้านเมืองสงบสุข จึงเป็นสัญลักษณ์ของความเมตตาและความรุ่งเรือง ลายที่นิยมคือ กิเลนส่งบุตร (麒麟送子 ฉีหลินซ่งจื่อ) แกะเป็นเด็กขี่กิเลน อวยพรคู่แต่งงานให้มีลูกที่ฉลาดและมีอนาคตดี

ปี่เซียะ (貔貅 ผีซิว) คือสัตว์ในตำนาน ลำตัวคล้ายสิงโตผสมมังกร บางตำนานว่าเป็นลูกคนที่เก้าของมังกร ตามเรื่องเล่ากินทองเงินได้แต่ไม่มีทวารขับถ่าย ในคติจีนจึงถือว่า เรียกทรัพย์เข้าและเก็บทรัพย์ไว้ไม่ให้รั่วไหล เป็นลายยอดนิยมของคนค้าขาย ผู้นิยมมักใส่ให้หัวปี่เซียะหันออกจากตัวเพื่อ "รับ" ทรัพย์จากภายนอก

คางคกสามขา (金蟾 จินฉาน) มักแกะเป็นคางคกคาบเหรียญ หรือนั่งบนกองเหรียญ คำว่าคางคก (蟾 ฉาน) ใกล้กับคำว่าเงิน (钱 เฉียน) จึงหมายถึงเงินทองไหลมา ผู้นิยมมักวางให้คางคกหันหน้าเข้าบ้าน เหมือนกำลังพาเงินเข้ามา

เต่ามังกร (龙龟 หลงกุย) คือสัตว์ที่มีหัวมังกรและกระดองเต่า รวมความหมายของทั้งสองไว้ด้วยกัน คืออำนาจและโชคลาภจากมังกร กับความมั่นคงและอายุยืนจากเต่า

สิงโต (狮 ซือ) สื่อถึงความกล้าหาญและการปกป้อง คำว่าสิงโต (ซือ) คล้ายกับคำว่าเรื่องราว (事 ซื่อ) สิงโตคู่จึงอ่านว่า 事事如意 (ซื่อซื่อหรูอี้) ทุกเรื่องสมดังใจ สิงโตตัวใหญ่กับตัวเล็กยังพ้องกับยศขุนนางสูงสุด (太师少师 ไท่ซือเส้าซือ) หมายถึงความก้าวหน้าในหน้าที่การงาน

สัตว์มงคล

เสือ (虎 หู่) เป็นเจ้าแห่งป่าในคติจีน ลายบนหน้าผากเสือดูคล้ายตัวอักษร 王 (หวัง) ที่แปลว่ากษัตริย์ สื่อถึงความกล้าหาญ อำนาจ และการปัดเป่าสิ่งชั่วร้าย นิยมในผู้ที่เกิดปีขาล

เต่า (龟 กุย) เป็นสัญลักษณ์ของอายุยืนและความมั่นคง เรียกกันว่าเต่าปลอดภัยหรือเต่าอายุยืน ถ้าแกะคู่กับนกกระเรียน เรียกว่า เต่ากระเรียนอายุยืนเท่ากัน (龟鹤同寿 กุยเฮ่อถงโซ่ว) ใช้อวยพรผู้สูงอายุ

ช้าง (象) ออกเสียงว่า เซี่ยง พ้องกับคำว่ามงคล (祥 เสียง) ช้างแบกแจกันเรียกว่า 太平有象 (ไท่ผิงโหย่วเซี่ยง) หมายถึงบ้านเมืองสงบสุขและชีวิตรุ่งเรือง

ม้า (马 หม่า) สื่อถึงความเร็วและความสำเร็จ ตามสำนวน ม้าไปถึงก็สำเร็จ (马到成功 หม่าเต้าเฉิงกง) ถ้ามีลิงขี่หลังม้า เรียกว่า 马上封侯 (หม่าซั่งเฟิงโหว) เพราะลิง (猴 โหว) พ้องกับยศขุนนาง (侯 โหว) และ "บนหลังม้า" (马上 หม่าซั่ง) ในภาษาจีนแปลว่าทันที จึงอ่านได้ว่า ได้เลื่อนยศในเร็ววัน

ลิง (猴 โหว) นอกจากคู่กับม้าแล้ว ลิงเดี่ยวสื่อถึงความฉลาดและความว่องไว

ไก่ (鸡 จี) พ้องกับคำว่ามงคล (吉 จี๋) สื่อถึงโชคดีและความสำเร็จ

ปลา (鱼 ยฺหวี) พ้องกับคำว่า "เหลือ" (余 ยฺหวี) สื่อถึงความอุดมสมบูรณ์ ตามสำนวน มีเหลือทุกปี (年年有余 เหนียนเหนียนโหย่วยฺหวี) ปลาทอง (金鱼 จินยฺหวี) พ้องกับ ทองและหยกเต็มบ้าน (金玉满堂 จินยฺวี่หม่านถัง) นิยมในบ้านที่ค้าขาย ปลาคู่ยังใช้อวยพรชีวิตคู่ให้ราบรื่น

ปลาคาร์พกระโดดข้ามประตูมังกร (鲤鱼跃龙门 หลี่ยฺหวีเยว่หลงเหมิน) มาจากตำนานที่ว่าปลาคาร์พตัวไหนว่ายทวนน้ำจนกระโดดข้ามประตูมังกรได้ จะกลายเป็นมังกร จึงหมายถึงความพยายามที่นำไปสู่ความสำเร็จ นิยมให้นักเรียนที่กำลังสอบหรือคนเริ่มงานใหม่

ค้างคาว (蝠 ฝู) พ้องกับคำว่าโชคลาภ (福 ฝู) คนไทยอาจแปลกใจ แต่ในศิลปะจีนค้างคาวเป็นลายมงคลมาก ค้างคาวห้าตัวหมายถึง เบญจพร (五福 อู่ฝู) คือ อายุยืน ร่ำรวย สุขภาพดี มีคุณธรรม และจากไปอย่างสงบ ค้างคาวกับเหรียญที่มีรูตรงกลาง อ่านว่า โชคลาภอยู่ตรงหน้า (福在眼前 ฝูไจ้เหยี่ยนเฉียน) เพราะรูเหรียญ (眼 เหยี่ยน) แปลว่าตา

กวาง (鹿 ลู่) พ้องกับยศและรายได้ (禄 ลู่) สื่อถึงความก้าวหน้าในการงานและรายได้ที่เพิ่มขึ้น

นกกระเรียน (鹤 เฮ่อ) สื่อถึงอายุยืน และเคยเป็นลายบนเสื้อขุนนางฝ่ายบุ๋นชั้นสูงสุด จึงหมายถึงความก้าวหน้าด้วย ถ้าแกะคู่กับต้นสน เรียกว่า 松鹤延年 (ซงเฮ่อเหยียนเหนียน) อวยพรให้อายุยืนยาว

เป็ดแมนดาริน (鸳鸯 ยฺเหวียนยาง) เป็ดคู่นี้เชื่อกันว่าอยู่ด้วยกันตลอดชีวิต จึงเป็นสัญลักษณ์ของความรักมั่นคงของคู่ครอง

นกกางเขนกับกิ่งเหมย (喜上眉梢 สี่ซั่งเหมยเซา) นกกางเขนจีนเรียกว่านกแห่งความยินดี (喜鹊 สี่เชวี่ย) เกาะบนกิ่งดอกเหมย (梅 เหมย พ้องกับ 眉 เหมย ที่แปลว่าคิ้ว) อ่านได้ว่าความสุขขึ้นมาถึงคิ้ว หมายถึงมีเรื่องน่ายินดีเข้ามา

จักจั่น (蝉 ฉาน) อยู่บนต้นไม้สูงและร้องเสียงดัง จึงหมายถึง ร้องครั้งเดียวคนทั้งเมืองได้ยิน (一鸣惊人 อี้หมิงจิงเหริน) คือสร้างชื่อได้ในคราวเดียว บางตำราว่าจักจั่นลอกคราบได้ จึงหมายถึงการเริ่มต้นใหม่ นิยมให้นักเรียนและเด็ก

ปู (螃蟹 ผางเซี่ย) เดินได้ทุกทิศทาง จึงหมายถึงโชคลาภที่เข้ามาจากทุกทาง

สิบสองนักษัตร

หยกแกะเป็นสัตว์ประจำปีเกิด (生肖 เซิงเซี่ยว) ได้แก่ หนู วัว เสือ กระต่าย มังกร งู ม้า แพะ ลิง ไก่ สุนัข และหมู นิยมใส่สัตว์ประจำปีเกิดของตัวเอง หรือให้เป็นของขวัญตามปีเกิดของผู้รับ บางคนเลือกสัตว์ที่ถือว่าเข้ากันกับปีเกิดของตนตามตำราจีน ซึ่งแต่ละตำราอาจให้คู่ต่างกันบ้าง

พืช ผัก และผลไม้

ใบไม้ (叶子 เยี่ยจึ) เป็นลายที่ใส่ได้ทั้งชายและหญิง คำว่าใบไม้ (เยี่ย 叶) พ้องกับคำว่าการงาน (เยี่ย 业) จึงอวยพรให้การงานประสบความสำเร็จ อีกความหมายคือใบไม้ทำให้กิ่งก้านแตกต่อไป จึงสื่อถึงครอบครัวที่ขยายและลูกหลานสืบสกุล นิยมให้คู่บ่าวสาว

น้ำเต้า (葫芦) ออกเสียงว่า หูหลู คล้ายคำว่า ฝูลู่ (福禄) ที่แปลว่าโชคลาภและยศศักดิ์ น้ำเต้ามีเมล็ดมาก จึงสื่อถึงลูกหลานมากมาย ในคติเต๋าเชื่อว่าน้ำเต้าเป็นภาชนะเก็บยาวิเศษ จึงเป็นเครื่องคุ้มครองสุขภาพด้วย

ผักกาดขาว (白菜 ไป๋ไช่) พ้องกับ ร้อยโชคลาภ (百财 ไป่ไฉ) เป็นลายยอดนิยมของคนค้าขาย หยกแกะสลักที่มีชื่อเสียงที่สุดชิ้นหนึ่งของโลกคือ ผักกาดหยก (翠玉白菜 ชุ่ยยฺวี่ไป๋ไช่) ของพิพิธภัณฑ์พระราชวังแห่งชาติ ไต้หวัน เดิมตั้งอยู่ในตำหนักของพระสนมจิ่น พระสนมในจักรพรรดิกวางสู มีตั๊กแตนสองตัวซ่อนอยู่ในใบ ซึ่งพิพิธภัณฑ์อธิบายว่าหมายถึงการมีลูกหลานมาก ช่างใช้ส่วนเขียวกับส่วนขาวของหยกก้อนเดียวให้เป็นใบกับก้าน และใช้รอยร้าวเป็นเส้นใบ

ถั่วฝัก (豆 โต้ว) มักแกะเป็นฝักที่มีเมล็ดสามหรือสี่เมล็ด ถั่วสี่เมล็ดเรียกว่า ถั่วสี่ฤดู (四季豆 ซื่อจี้โต้ว) อวยพรให้ปลอดภัยทั้งสี่ฤดู ถั่วสามเมล็ดสื่อถึงการสอบผ่านได้ที่หนึ่งทั้งสามขั้นในระบบสอบขุนนางสมัยก่อน จึงนิยมให้นักเรียน

ถั่วลิสง (花生 ฮวาเซิง) คนจีนเรียกว่า ผลไม้อายุยืน (长生果 ฉางเซิงกั่ว) จึงหมายถึงอายุยืน และ เซิง (生) ยังหมายถึงการให้กำเนิด จึงอวยพรเรื่องลูกหลาน

ลูกท้อ (桃 เถา) เป็นสัญลักษณ์ของอายุยืน เทพแห่งอายุยืนมักถือลูกท้ออยู่ในมือ ลูกท้อกับค้างคาวรวมกัน อ่านว่า โชคลาภและอายุยืนครบถ้วน (福寿双全 ฝูโซ่วซวงเฉวียน)

ผลทับทิม (石榴 สือหลิว) มีเมล็ดมาก จึงเป็นสัญลักษณ์ของลูกหลานมากมาย นิยมให้คู่แต่งงาน

ส้มมือพระพุทธ (佛手 ฝอโส่ว) ผลไม้ที่ปลายแยกเป็นแฉกคล้ายนิ้วมือ คำว่า ฝอโส่ว คล้ายกับ ฝูโซ่ว (福寿) โชคลาภและอายุยืน

ลูกพลับ (柿 ซื่อ) พ้องกับคำว่าเรื่องราว (事 ซื่อ) ลูกพลับคู่กับหรูอี้อ่านว่า ทุกเรื่องสมดังใจ (事事如意 ซื่อซื่อหรูอี้)

องุ่น ผลดกเป็นพวง หมายถึงผลผลิตอุดมสมบูรณ์และความสำเร็จหลายด้าน

ฟักมงคล (福瓜 ฝูกวา) ผลกลมอวบ หมายถึงความสุข ความมั่งคั่ง และอายุยืน

ไผ่ (竹 จู๋) ลำไผ่โตขึ้นเป็นข้อ ๆ สื่อถึงความก้าวหน้าทีละขั้น ตามสำนวน 节节高升 (เจี๋ยเจี๋ยเกาเซิง) ไผ่ยังเป็นหนึ่งใน สี่สุภาพบุรุษ (四君子 ซื่อจฺวินจื่อ) คู่กับดอกเหมย กล้วยไม้ และเบญจมาศ ซึ่งสื่อถึงคุณธรรมของผู้มีการศึกษา

ดอกบัว (莲 เหลียน) ขึ้นจากโคลนแต่ดอกสะอาด สื่อถึงความบริสุทธิ์ของจิตใจ คำว่าบัว (เหลียน) พ้องกับคำว่าต่อเนื่อง (连 เหลียน) บัวคู่กับปลาจึงอ่านว่า มีเหลือต่อเนื่องทุกปี (连年有余 เหลียนเหนียนโหย่วยฺหวี) รากบัว (莲藕 เหลียนโอ่ว) ที่มีรูโปร่งตลอดราก สื่อถึงความคิดปลอดโปร่งและเฉลียวฉลาด

ดอกโบตั๋น (牡丹 หมู่ตัน) ได้ชื่อว่าราชินีแห่งดอกไม้ สื่อถึงความมั่งคั่งและเกียรติยศ (富贵 ฟู่กุ้ย)

เห็ดหลินจือ (灵芝 หลิงจือ) เป็นยาอายุวัฒนะในตำนานจีน สื่อถึงอายุยืนและสุขภาพ รูปทรงของคทาหรูอี้ก็มาจากเห็ดชนิดนี้

ต้นสน (松 ซง) เขียวตลอดปีแม้ในฤดูหนาว สื่อถึงอายุยืนและความมั่นคง

รูปทรงและสัญลักษณ์

จี้โดนัทหยก ผิงอันโค่ว (平安扣) และ Bi disc (璧) ในร้านพลอยไทยเรียกกันว่า จี้โดนัทหยก และป้ายภาษาอังกฤษมักเขียนว่า Bi disc แต่ในภาษาจีนสองคำนี้มีที่มาต่างกัน

• ปี้ (璧) คือแผ่นหยกกลมมีรูของจีนโบราณ ใช้ในพิธีบูชาฟ้า ตำราจีนโบราณ เอ่อร์หย่า (尔雅) แยกหยกวงกลมตามสัดส่วนของขอบกับรู ขอบกว้างเป็นสองเท่าของรูเรียก ปี้ (璧) รูกว้างเป็นสองเท่าของขอบเรียก ยฺเหวี้ยน (瑗) และขอบกับรูเท่ากันเรียก หวน (环) ของจริงที่ขุดพบไม่ได้ตรงสัดส่วนนี้ทุกชิ้น ทุกวันนี้จึงเรียกหยกกลมขอบกว้างรูเล็กรวม ๆ ว่าปี้
• ผิงอันโค่ว (平安扣) แปลตรงตัวว่า "กระดุมแห่งความปลอดภัย" เป็นจี้ที่นิยมในยุคหลัง รูปทรงสืบมาจากปี้และเหรียญจีนโบราณ แต่ขนาดเล็กกว่า ผิวเรียบไม่แกะลาย และไม่มีสัดส่วนตายตัว สื่อถึงการเดินทางปลอดภัยและชีวิตราบรื่น บางคนอธิบายว่าวงนอกคือฟ้าดินกว้างใหญ่ วงในคือใจที่สงบ

สรุปคือ จี้โดนัทหยกที่ขายกันทั่วไปตรงกับ ผิงอันโค่ว มากที่สุด ส่วน Bi disc เป็นชื่อเรียกตามรูปทรงเก่าแก่ที่ใช้กันแพร่หลายในตลาด ใช้เรียกแทนกันได้ในทางการค้า

ป้ายไร้กังวล (无事牌 อู๋ซื่อไผ) คือแผ่นหยกสี่เหลี่ยมผิวเรียบไม่แกะลาย ชื่อมาจากสำนวน ปลอดภัยไร้เรื่อง (平安无事 ผิงอันอู๋ซื่อ) อวยพรให้ชีวิตราบรื่น ไม่มีเรื่องร้ายเข้ามา และยังเหมาะกับหยกเนื้อดีที่ไม่ต้องการแกะทับ

กุญแจอายุยืน (长命锁 ฉางมิ่งสั่ว / 平安锁 ผิงอันสั่ว) เป็นธรรมเนียมให้เด็กแรกเกิด เพื่อ "ล็อก" ความปลอดภัยและสุขภาพไว้กับเด็ก

หรูอี้ (如意) คือคทาปลายโค้งรูปคล้ายเห็ดหลินจือ ชื่อแปลว่า "สมดังใจ" จี้ลายนี้อวยพรให้ความหวังสมปรารถนา

เหรียญ (铜钱 ถงเฉียน) รูปเหรียญจีนโบราณกลมมีรูเหลี่ยม สื่อถึงเงินทอง มักใช้ประกอบกับลายอื่น เช่น ค้างคาวหรือคางคก

เรือ (船 ฉวน) สื่อถึง ใบเรือรับลมราบรื่น (一帆风顺 อี้ฟานเฟิงซุ่น) อวยพรให้การงานและการเดินทางราบรื่น

ลายเปิดทาง (路路通 ลู่ลู่ทง) มักแกะเป็นทรงกระบอกหรือทรงกลมที่มีรูทะลุ อวยพรให้ทุกเส้นทางเปิดโล่ง ทำอะไรก็สะดวก

ทิวทัศน์ภูเขาและสายน้ำ (山水 ซานสุ่ย) แกะเป็นภาพภูเขา ต้นไม้ และลำธารบนแผ่นหยก ในคติจีนภูเขาสื่อถึงความมั่นคงและการมีที่พึ่งพิง (靠山 เค่าซาน) ส่วนสายน้ำสื่อถึงโชคลาภที่ไหลมาไม่ขาด ลายทิวทัศน์ต้องอาศัยฝีมือช่างสูง เพราะต้องใช้สีที่ต่างกันในหยกก้อนเดียวให้เป็นภูเขา น้ำ และท้องฟ้า

ลายผสมที่พบบ่อย

ช่างหยกมักนำหลายลายมาประกอบกันในชิ้นเดียว แล้วความหมายจะต่อกันเป็นประโยคอวยพร

เลือกลายให้เหมาะกับโอกาส

จี้หยกเป็นของขวัญที่คนจีนนิยมให้กันในโอกาสสำคัญ เพราะทั้งเนื้อหยกและลายบอกคำอวยพรได้ในชิ้นเดียว ถ้ายังไม่แน่ใจว่าจะเลือกลายไหน ลองเริ่มจากโอกาสและคนที่จะรับ

• ผู้สูงอายุและวันเกิดผู้ใหญ่: กวนอิม พระยิ้ม ซิ่วแชกง ฮก ลก ซิ่ว ลูกท้อ เต่า ต้นสนกับนกกระเรียน ป้ายไร้กังวล ลายกลุ่มนี้อวยพรเรื่องอายุยืน สุขภาพ และความสงบ
• เด็กแรกเกิดและเด็กเล็ก: กุญแจอายุยืน น้ำเต้า พระเด็ก กุมาร ถั่วลิสง จี้โดนัทหยก (ผิงอันโค่ว) เน้นความปลอดภัยและการเติบโตแข็งแรง จี้ทรงเรียบไม่มีมุมแหลมเหมาะกับเด็ก
• นักเรียน คนสอบ และรับปริญญา: จักจั่น ปลาคาร์พข้ามประตูมังกร ถั่วสามเมล็ด ไผ่ อวยพรให้สอบผ่าน สร้างชื่อ และก้าวหน้าทีละขั้น
• คนเริ่มทำงานหรือเปลี่ยนงาน: ใบไม้ ไผ่ ม้า ลิงขี่ม้า ใบไม้พ้องกับคำว่าการงาน ม้าสื่อถึงความสำเร็จที่มาถึงเร็ว
• คู่รักและคู่แต่งงาน: เป็ดแมนดาริน มังกรคู่หงส์ ปลาคู่ ดอกบัว ผลทับทิม สื่อถึงความรักมั่นคงและชีวิตคู่ที่ราบรื่น
• คู่ที่อยากมีบุตร: กิเลนส่งบุตร น้ำเต้า ผลทับทิม ถั่วลิสง ทุกลายในกลุ่มนี้สื่อถึงลูกหลานมากมาย
• คนค้าขาย: ปี่เซียะ คางคกสามขา กวนอู ไฉ่ซิงเอี๊ย ผักกาดขาว ปลาทอง ลายยอดนิยมของพ่อค้าแม่ค้า เน้นเรียกทรัพย์และเก็บทรัพย์
• เปิดร้านหรือเริ่มกิจการใหม่: ไฉ่ซิงเอี๊ย เล่าไห่กับคางคกทอง ปู ปลาทอง ลายเปิดทาง อวยพรให้ลูกค้าเข้ามาจากทุกทาง และกิจการเดินหน้าได้สะดวก
• ผู้บริหารและคนที่หวังความก้าวหน้า: แผ่นป้ายมังกร ลิงขี่ม้า กวาง นกกระเรียน สิงโตคู่ เสือ สื่อถึงอำนาจ ความกล้าหาญ และการเลื่อนตำแหน่ง
• ขึ้นบ้านใหม่: ทิวทัศน์ภูเขาและสายน้ำ ช้างแบกแจกัน จงขุย ภูเขาสื่อถึงความมั่นคง ช้างแบกแจกันอวยพรให้บ้านสงบสุข ส่วนจงขุยเชื่อกันว่าช่วยคุ้มครองบ้าน
• การเดินทางและความปลอดภัย: จี้โดนัทหยก (ผิงอันโค่ว) กวนอิม เรือ จงขุย ป้ายไร้กังวล เหมาะกับคนที่เดินทางบ่อย หรือคนที่กำลังจะไปเรียนและทำงานไกลบ้าน
• สุขภาพและผู้ที่เพิ่งหายป่วย: พระไภษัชยคุรุ น้ำเต้า เห็ดหลินจือ ลูกท้อ อวยพรให้แข็งแรงและอายุยืน
• ผู้ที่ปฏิบัติธรรมหรือสวดมนต์เป็นประจำ: พระอมิตาภพุทธะ กวนอิม ตั๊กม้อ ดอกบัว สื่อถึงความสงบ สมาธิ และจิตใจที่บริสุทธิ์
• ตรุษจีนและปีใหม่: สัตว์ประจำปีเกิดของผู้รับ ปลา ป้ายไร้กังวล ปลาอวยพรให้มีเหลือกินเหลือใช้ตลอดปี ส่วนป้ายไร้กังวลอวยพรให้ทั้งปีราบรื่น

ความเชื่อเรื่องการใส่

ธรรมเนียมการใส่จี้หยกแต่ละลายเป็นความนิยมของแต่ละท้องถิ่น ไม่มีกฎตายตัว ที่พบบ่อยคือ ใส่ปี่เซียะให้หัวหันออก วางคางคกให้หันเข้าบ้าน และไม่นิยมนำจี้พระหรือเทพไปวางในที่ไม่สะอาด ส่วนธรรมเนียมอื่นที่เล่าต่อกันมา แต่ละตำราให้ไว้ไม่ตรงกัน เลือกปฏิบัติตามความสบายใจของผู้สวมได้

หากสนใจลายไหนเป็นพิเศษ หรืออยากให้ช่วยเลือกลายสำหรับของขวัญ สอบถามทางร้านได้ที่ LINE @vavagems

แหล่งข้อมูลเพิ่มเติม

• Asian Art Museum (San Francisco), Hidden Meanings in Chinese Art — ค้างคาว กวาง ลูกท้อ น้ำเต้า ปลา
• National Palace Museum (Taipei), Jadeite Cabbage และ Wikipedia, Jadeite Cabbage
• Wikipedia, List of Chinese symbols, designs, and art motifs และ Guan Yu
• Baidu Baike, 玉璧, 平安扣 และ 男戴观音女戴佛
• Sohu, “玉必有意，意必吉祥” 30种翡翠的寓意 และ 各种各样的“吉祥物”所代表的不同寓意
• Baikalla, Common Motifs in Jade Jewelry and Meanings