คริโซเบริล (Chrysoberyl)

คริโซเบริล (Chrysoberyl) เป็นอัญมณีที่มีทั้งชนิดเนื้อใสและชนิดที่แสดงปรากฏการณ์ทางแสง ในธรรมชาติตระกูลนี้มีตั้งแต่คริโซเบริลเนื้อใสสีเหลืองทองและเขียวอมเหลือง, คริโซเบริลตาแมว (Chrysoberyl Cat's-Eye) ที่มีเส้นแสงพาดผ่านผิวพลอย ไปจนถึง อเล็กซานไดรต์ (Alexandrite) พลอยที่เปลี่ยนสีเมื่ออยู่ภายใต้แสงต่างชนิดกัน

สำหรับ คริโซเบริลชนิดเนื้อใส สามารถนำมาเจียระไนเหลี่ยมเพื่อแสดงสีและความวาวของพลอย

ความหมายและความเชื่อเกี่ยวกับคริโซเบริล

คริโซเบริลเป็นตระกูลอัญมณีที่มีความโดดเด่นทางแร่วิทยา คริโซเบริลที่แสดงปรากฏการณ์ตาแมวได้รับการเรียกขานในภาษาไทยว่า "ไพฑูรย์"

นอกจากนี้ ในคตินพรัตน์ของอินเดีย คริโซเบริลตาแมวได้รับการจัดให้เป็นตัวแทนของจุดตัดขาลงของวงโคจรดวงจันทร์ ซึ่งเป็นจุดทางวงโคจรตามหลักโหราศาสตร์ดั้งเดิม

ในมิติของประวัติศาสตร์อเล็กซานไดรต์ อเล็กซานไดรต์ถูกค้นพบครั้งแรกในเทือกเขาอุราล ประเทศรัสเซีย และได้รับการตั้งชื่อตามพระนามของพระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่ 2 (Alexander II) ในขณะที่พระองค์ยังทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นเจ้าชายรัชทายาท การที่อเล็กซานไดรต์ปรากฏสีแดงและสีเขียว ซึ่งเป็นสีประจำกองทัพของจักรวรรดิรัสเซียในขณะนั้น ส่งผลให้อัญมณีชนิดนี้ได้รับความสนใจอย่างแพร่หลายในรัสเซีย

(หมายเหตุ: ข้อมูลด้านความหมายและความเชื่อเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม ไม่ใช่คุณสมบัติที่พิสูจน์ผลได้ทางวิทยาศาสตร์)

คุณสมบัติของคริโซเบริล

คริโซเบริลเป็นแร่เบริลเลียมอะลูมิเนียมออกไซด์ มีสูตรเคมี BeAl₂O₄ และระบบผลึกออร์โธรอมบิก ผลึกแฝดอาจมีลักษณะคล้ายรูปหัวใจหรือหกเหลี่ยม ทั้งที่ระบบผลึกยังเป็นออร์โธรอมบิก เหล็กเป็นธาตุสำคัญที่สัมพันธ์กับสีเหลืองในคริโซเบริลบางกลุ่ม ขณะที่ธาตุอื่น เช่น โครเมียมหรือวานาเดียม อาจมีส่วนต่อสีของตัวอย่างอื่น ส่วนอเล็กซานไดรต์มีโครเมียมแทนที่อะลูมิเนียมบางส่วนในโครงสร้าง ซึ่งเกี่ยวข้องกับสมบัติการดูดกลืนแสงที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนสี

รูปทรง การเจียระไน และงานออกแบบ

การเลือกรูปแบบการเจียระไนสำหรับคริโซเบริล (Chrysoberyl) จะแบ่งออกเป็นแนวทางหลักตามลักษณะทางกายภาพและประเภทของเนื้อพลอย ดังนี้:

• การเจียระไนเหลี่ยม (Faceting): สำหรับคริโซเบริลเนื้อใส (Transparent Chrysoberyl) นิยมนำมาเจียระไนเหลี่ยมเพื่อขับเน้นความสว่าง ประกาย และความวาว (Luster) การกำหนดรูปทรงและการจัดวางหน้าเหลี่ยมจำเป็นต้องประเมินลักษณะของก้อนพลอยตั้งต้น (Rough) เฉดสี และตำหนิภายในร่วมกัน เพื่อให้ได้สัดส่วนที่สวยงามและสูญเสียน้อยที่สุด
• การเจียระไนหลังเบี้ยและปรากฏการณ์ตาแมว (Cabochon & Chatoyancy): คริโซเบริลที่มีมลทินเส้นใยหรือเข็มเรียงตัวขนานกัน อาจแสดงปรากฏการณ์ตาแมวเมื่อเจียระไนเป็นทรงหลังเบี้ย (Cabochon) โดยจัดให้ฐานหลังเบี้ยขนานกับแนวมลทิน เพื่อให้เกิดแถบแสงพาดผ่านหน้าพลอย
• การพิจารณาปรากฏการณ์ตาแมว: ควรพิจารณาความชัดเจนและตำแหน่งของแถบแสง ตลอดจนการเคลื่อนไหวเมื่อขยับพลอยหรือแหล่งกำเนิดแสง โดยการกระจายตัวของมลทินอาจทำให้แถบแสงเด่นชัดแตกต่างกันในแต่ละบริเวณ

เฉดสีและลักษณะพิเศษ

คริโซเบริลทั่วไปมีช่วงสีตั้งแต่เหลืองอ่อน เหลืองมะนาว เหลืองทอง เขียวอมเหลือง ไปจนถึงโทนสีน้ำตาล การพิจารณาพลอยแต่ละเม็ดควรดูสี ความใส และการเจียระไนร่วมกัน

คริโซเบริลตาแมว (Chrysoberyl Cat's-Eye): แสดง ปรากฏการณ์แชทอยแอนซี (Chatoyancy) ปรากฏเป็นเส้นแสงสีขาวสว่างพาดผ่านบนผิวพลอยคล้ายนัยน์ตาแมว

อเล็กซานไดรต์ (Alexandrite): อาจเห็นเป็นสีเขียวหรือเขียวอมฟ้าภายใต้แสงกลางวัน และเป็นสีแดงถึงม่วงแดงภายใต้แสงหลอดไส้ (Incandescent light) โดยเฉดสีและระดับการเปลี่ยนสีแตกต่างกันตามเม็ด ปรากฏการณ์นี้สัมพันธ์กับการดูดกลืนแสงบางช่วงของพลอยร่วมกับสเปกตรัมที่ต่างกันของแหล่งแสง

ปรากฏการณ์ตาแมวและการเปลี่ยนสีมีสาเหตุต่างกัน และสามารถปรากฏร่วมกันในอเล็กซานไดรต์ตาแมวบางเม็ดได้

แหล่งกำเนิดสำคัญ

คริโซเบริลพบจากหลายประเทศ เช่น ศรีลังกา (เดิมชื่อซีลอน — Ceylon) บราซิล มาดากัสการ์ และซิมบับเว ส่วนรายงานอเล็กซานไดรต์ยังระบุแหล่งในแทนซาเนียและอินเดียด้วย

ศรีลังกาและบราซิลมีรายงานทั้งคริโซเบริลทั่วไป ชนิดตาแมว และอเล็กซานไดรต์

คริโซเบริลพบในเพกมาไทต์บางชนิดที่สัมพันธ์กับหินแปรหรือบริเวณปฏิกิริยาระหว่างหิน และพบสะสมเป็นเม็ดแร่ในลานแร่หลังหินต้นกำเนิดผุพังได้ด้วย

เมื่อกล่าวถึงอเล็กซานไดรต์โดยเฉพาะ ชื่อแหล่งทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญคือเทือกเขาอุราล (Ural Mountains) ในรัสเซีย และแหล่งลาฟราเดเฮมาติตา (Lavra de Hematita) ในบราซิล

ลักษณะภายในและมลทิน

คริโซเบริลตาแมวอาจมีมลทินเส้นใยละเอียด (Fibrous Inclusions) หรือมลทินลักษณะเข็ม (Needle-like Inclusions) ที่เรียงตัวขนานกัน การสะท้อนแสงจากลักษณะภายในเหล่านี้ทำให้เกิดแถบแสงตาแมวเมื่อเจียระไนและจัดทิศทางอย่างเหมาะสม

สำหรับการพิจารณาคริโซเบริลตาแมว ควรดูทั้งสีของเนื้อพลอยและความชัดเจนของแถบแสง รวมถึงสังเกตแถบแสงขณะขยับพลอยหรือแหล่งแสง

การปรับปรุงคุณภาพและความทนทาน

อเล็กซานไดรต์ (Alexandrite) โดยทั่วไปไม่ผ่านการปรับปรุงคุณภาพ อย่างไรก็ตาม ในบางกรณีที่พบไม่บ่อย อาจมี การเติมสารในรอยแตก (Fracture Filling) เพื่อลดการมองเห็นรอยแตกและช่วยให้เนื้อพลอยดูใสขึ้น

ส่วน การเผาปรับปรุงคุณภาพ (Heat Treatment) มีงานศึกษาทดลองกับคริโซเบริลบางกลุ่มเพื่อปรับสีและความใส แต่ยังไม่มีข้อมูลจากแหล่งที่ตรวจเพียงพอให้สรุปว่าเป็นวิธีที่ใช้แพร่หลายในตลาด

พลอยสังเคราะห์

มีการผลิตอเล็กซานไดรต์สังเคราะห์ (Synthetic Alexandrite) รวมถึงชนิดที่แสดงปรากฏการณ์ตาแมวได้ โดยพลอยสังเคราะห์เป็นวัสดุที่มนุษย์ผลิตขึ้น ไม่ใช่การปรับปรุงคุณภาพพลอยธรรมชาติ

ความทนทานและการสวมใส่ คริโซเบริลมีความแข็งระดับ 8.5 ตามมาตราโมห์ (Mohs Scale) มีความเหนียวในระดับดีถึงดีเยี่ยม และไม่มีแนวแตกเรียบเด่นชัด จึงรองรับการนำไปรังสรรค์เป็นเครื่องประดับที่ต้องสวมใส่บ่อยครั้งได้เป็นอย่างดี ทั้งชนิดที่ผ่านการเจียระไนแบบเหลี่ยมและชนิดตาแมว (Cat's eye) ที่เจียระไนเป็นทรงหลังเบี้ย