โทแพซ (Topaz)

โทแพซ (Topaz) เป็นอัญมณีที่มีหลากหลายเฉดสีมากกว่าแค่สีฟ้าที่หลายคนคุ้นตา ในธรรมชาติสามารถพบได้ตั้งแต่แบบใสไม่มีสี (Colorless) สีเหลืองทอง สีน้ำผึ้ง สีส้ม สีชมพู ไปจนถึงสีน้ำตาล

ตัวอย่างที่โดดเด่นคือโทแพซโทนส้มอมแดงถึงแดงอมส้ม ซึ่งมีชื่อเรียกทางการค้าว่าอิมพีเรียล โทแพซ (Imperial Topaz) โทแพซแต่ละเม็ดจึงมีทั้งสี ความใส และลักษณะการเจียระไนให้พิจารณาร่วมกัน

ความหมายและความเชื่อเกี่ยวกับโทแพซ

โทแพซเป็นหนึ่งในอัญมณีประจำเดือนพฤศจิกายนร่วมกับซิทริน ในอดีต ชื่อของโทแพซมักเชื่อมโยงกับเกาะ Topazios (ปัจจุบันคือเกาะ Zabargad ในทะเลแดง) แต่ในทางแร่วิทยา เกาะดังกล่าวแท้จริงแล้วเป็นแหล่งกำเนิดของเพริโดต์ (Peridot) โดยความสับสนเรื่องชื่อนี้เกิดขึ้นก่อนที่มนุษย์จะสามารถจำแนกประเภทของแร่ได้อย่างแม่นยำในยุคสมัยใหม่

ในมิติของประวัติศาสตร์ความเชื่อ ชาวกรีกโบราณเคยมีความเชื่อว่าโทแพซเป็นอัญมณีที่ช่วยเพิ่มพละกำลังให้กับผู้สวมใส่ ต่อมาในยุโรปยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา มีบันทึกความเชื่อว่าโทแพซมีคุณสมบัติช่วยคลายความโกรธและช่วยป้องกันมนตร์ร้ายได้

ในเอกสารเกี่ยวกับคตินพรัตน์ของอินเดีย มีการระบุบุษราคัม (Yellow Sapphire) หรือโทแพซ (Topaz) เป็นอัญมณีแทนดาวพฤหัสบดี โดยบุษราคัมและโทแพซเป็นอัญมณีคนละชนิดทางแร่วิทยา

(หมายเหตุ: ข้อมูลด้านความหมายและความเชื่อเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม ไม่ใช่คุณสมบัติที่พิสูจน์ผลได้ทางวิทยาศาสตร์)

คุณค่าที่สั่งสมผ่านประวัติศาสตร์

ในอดีต ชื่อเรียกโทแพซเคยถูกนำไปใช้เรียกอัญมณีชนิดอื่นด้วยความเข้าใจคลาดเคลื่อน เช่น กรณีของแร่เพริโดต์จากเกาะโทปาซิออส (Topazios) เรื่องราวของชื่ออัญมณีในบันทึกโบราณจึงต้องพิจารณาควบคู่ไปกับบริบทของแต่ละยุคสมัย

สำหรับเรื่องราวและความเชื่อเกี่ยวกับโทแพซ มีเรื่องเล่าที่เชื่อมโยงสีทองของโทแพซสีเหลืองเข้ากับเทพรา (Ra) เทพเจ้าแห่งดวงอาทิตย์ของอียิปต์ ต่อมาในยุโรปยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา (Renaissance) ผู้คนเคยเชื่อว่าโทแพซช่วยปัดเป่ามนตร์และคลายความโกรธ ขณะที่ในอินเดียมีความเชื่อว่าการสวมใส่โทแพซไว้เหนือระดับหัวใจเกี่ยวข้องกับอายุยืน ความงาม และสติปัญญา

ในด้านประวัติศาสตร์การค้าและแหล่งกำเนิด เมืองอูรูเปรตู (Ouro Preto) ในรัฐมินัสเชไรส์ ประเทศบราซิล เป็นแหล่งโทแพซสำคัญที่เกี่ยวข้องกับชื่ออิมพีเรียล โทแพซ (Imperial Topaz) นอกจากนี้ ยังมีคำอธิบายที่มาของชื่ออีกประการหนึ่งที่เชื่อมโยงกับประเทศรัสเซียในคริสต์ศตวรรษที่ 19 โดยโทแพซสีชมพูจากเทือกเขาอูรัล (Ural Mountains) ได้รับการขนานนามเพื่อถวายเกียรติแก่พระเจ้าซาร์แห่งรัสเซีย และมีการสงวนการครอบครองไว้สำหรับราชวงศ์

คุณสมบัติของโทแพซ

โทแพซเป็นแร่อะลูมิเนียมซิลิเกตที่มีฟลูออรีนหรือหมู่ไฮดรอกซิลอยู่ในโครงสร้าง มีสูตรเคมี Al₂SiO₄(F,OH)₂ ผลึกโทแพซในธรรมชาติอาจก่อตัวเป็นแท่งยาวและพบได้ตั้งแต่ขนาดเล็กไปจนถึงผลึกขนาดใหญ่

โทแพซมีความแข็งระดับ 8 ตามมาตราโมห์ (Mohs Scale) และมีแนวแตกเรียบสมบูรณ์ (Perfect Cleavage) ตั้งฉากกับแนวความยาวผลึก จึงควรระมัดระวังการกระแทกขณะสวมใส่

รูปทรง การเจียระไน และงานออกแบบ

ก้อนโทแพซดิบมักมีรูปทรงเป็นแท่ง ช่างจึงเลือกรูปทรงเจียระไนให้เหมาะกับลักษณะของก้อนดิบ เช่น ทรงไข่ (Oval) หยดน้ำ (Pear) หมอน (Cushion) หรือสี่เหลี่ยมผืนผ้า (Rectangular) โดยเฉพาะรูปทรงที่ค่อนข้างยาว เพราะช่วยใช้เนื้อพลอยตามแนวผลึกและรักษาน้ำหนักของพลอยไว้ได้ดี

ก่อนเจียระไน ช่างต้องดูทั้งทิศทางของสี ตำแหน่งของลักษณะภายใน และแนวแตกเรียบของผลึก แล้วจึงเลือกวางหน้าพลอยให้สีและประกายแสดงออกได้เหมาะสม โทแพซบางเม็ดมีความใสมาก เหลี่ยมที่คมและได้สัดส่วนจึงช่วยให้แสงสะท้อนกลับออกมาได้ชัดเจน

เฉดสีของโทแพซ

โทแพซธรรมชาติพบแบบไร้สีได้บ่อย ส่วนสีชมพูและแดงพบได้ยากกว่า ความสวยงามของแต่ละเม็ดยังต้องพิจารณาทั้งสี ความใส และการเจียระไนร่วมกัน

อิมพีเรียล โทแพซ (Imperial Topaz): ชื่อเรียกทางการค้าของโทแพซโทนส้มอมแดงถึงแดงอมส้ม บางเม็ดมีพื้นสีเหลืองถึงส้มและแสดงสีแดงเมื่อมองตามทิศทางผลึกที่ต่างกัน

เพลโอโครอิซึม (Pleochroism): โทแพซอาจแสดงสีต่างกันเมื่อมองตามทิศทางผลึกที่ต่างกัน ช่างเจียระไนจึงพิจารณาทิศทางของสีร่วมกับแนวแตกเรียบ เพื่อเลือกวางหน้าพลอยให้แสดงสีได้เหมาะสม

แหล่งกำเนิดสำคัญ

แหล่งโทแพซพบได้ในหลายประเทศ เช่น บราซิล ปากีสถาน ศรีลังกา (เดิมชื่อซีลอน — Ceylon) ไนจีเรีย มาดากัสการ์ เม็กซิโก รัสเซีย และสหรัฐอเมริกา โดยผลึกจากแต่ละแหล่งมีลักษณะและคุณภาพแตกต่างกันได้

พื้นที่โทแพซที่มีชื่อเป็นที่รู้จัก ได้แก่ บริเวณอูรูเปรตู (Ouro Preto) ในรัฐมินัสเชไรส์ ประเทศบราซิล และคัตลัง (Katlang) ประเทศปากีสถาน ซึ่งมีแหล่งโทแพซสีชมพูที่เนินเขา Ghundao ใกล้เมืองคัตลัง

กระบวนการกำเนิดทางธรณีวิทยา

โทแพซพบได้ในสายแร่และโพรงของหินแกรนิต เพกมาไทต์ และไรโอไลต์ รวมถึงหินกรีเซนที่สัมพันธ์กับของไหลร้อน และยังอาจพบเป็นแร่หนักสะสมในตะกอนหลังหินต้นกำเนิดผุพัง

ลักษณะภายในและมลทิน

ลักษณะภายในที่พบได้ในโทแพซ ได้แก่ มลทินของไหล (Fluid Inclusions) เช่น ของเหลวที่มีฟองก๊าซอยู่ร่วมกันในโพรงเดียว หรือมลทินสองสถานะ (Two-phase Inclusions) รวมถึงมลทินผลึกแร่ (Mineral Inclusions)

ความใสสะอาด (Clarity): โทแพซเจียระไน โดยเฉพาะสีฟ้า ไร้สี และเหลือง มักไม่เห็นมลทินด้วยตาเปล่า ส่วนสีหายากบางกลุ่มอาจมีมลทินที่เห็นได้และยังมีคุณค่า การประเมินจึงควรพิจารณาความชัดเจนและตำแหน่งของมลทินร่วมกับสี

หลักการประเมิน: การพิจารณาว่าตำหนิตามธรรมชาติรบกวนความงามและประกายแสงมากน้อยเพียงใด ไม่ได้ดูที่ การมีอยู่ ของตำหนิเพียงอย่างเดียว แต่ต้องประเมินจาก ชนิด ขนาด จำนวน และตำแหน่งของตำหนิ ร่วมกับการสะท้อนประกายแสงโดยรวมของพลอยเม็ดนั้นๆ

การปรับปรุงคุณภาพ

โทแพซในตลาดอัญมณีมีทั้งพลอยสีธรรมชาติและพลอยที่ผ่านกระบวนการปรับปรุงคุณภาพ (Treatment) เพื่อเพิ่มความงดงาม โดยมีวิธีหลักๆ ดังนี้:

โทแพซสีฟ้า (Blue Topaz): สีฟ้าเข้มสดที่พบมากในตลาดมักได้จากการฉายรังสีร่วมกับการให้ความร้อน โดยลักษณะของก้อนตั้งต้นและกระบวนการปรับปรุงมีผลต่อเฉดสีที่ได้

การเผาเปลี่ยนสี (Heating): มีรายงานว่าโทแพซสีเหลืองถึงน้ำตาลอมแดงจากอูรูเปรตู ประเทศบราซิล บางชนิดที่มีโครเมียมสามารถเปลี่ยนเป็นโทนชมพูเมื่อผ่านความร้อนได้ จึงไม่ใช่โทแพซสีเหลืองหรือน้ำตาลทุกเม็ดที่จะตอบสนองเช่นเดียวกัน

การเคลือบผิว (Coating): โทแพซบางเม็ดได้รับการเคลือบสารประกอบออกไซด์ของโลหะเป็นชั้นบางบนผิวเพื่อเปลี่ยนสีหรือสร้างลักษณะสีรุ้ง เช่น Mystic Topaz ชั้นเคลือบอาจสึกจากการขัดถูได้